Автор: Славенка Дракулиќ
Пресудниот настан во ширењето на заразата беше концертот на Хиподромот на 5 јули, од извесен пејач Марко Перковиќ (познат како Томпсон, по тип на оружје). Тие темелно ги проучија снимките и ги слушнаа бројните сведоштва. Тоа беше голем настан на кој се собра огромна маса — стотици илјади, главно млади, облечени во црно, со забранети симболи — кои во таа жешка вечер на концертот влегоа во транс, се прегрнуваа, повикуваа „За дом спремни“ и покажаа сите други карактеристики на заразата.
Сето тоа се случи не така одамна, среде исклучително жешко лето во 2025 година. Додека милиони туристи, како обично, се упатуваа кон морскиот брег, а потта им се лее по лицата, не ни насетуваа дека меѓу нивните домаќини, во една мала, но живописна земја, се шири летна треска — некаков вирус, чија големина, заразност и последици во тој миг сѐ уште не беа навестени. Скромните научници од Хрватскиот институт за ширење заразни болести (ХИЗБ), и покрај тешките услови на работа, даваа сè од себе што побргу да ја откријат причината и, по можност, да ја сопрат болеста. Како што се чинеше, не беше смртоносна, но веќе имаше толку многу заболени, што беше невозможно да се изолираат. Прашањето беше колку долго може да се држи под контрола и какви се сите можни последици — вклучувајќи ги и политичките — што заразата би можела да ги предизвика.
Болеста делуваше бенигно — или барем така изгледаше на почеток. Во секој случај, се чинеше дека е нешто минливо. Нешто на што не вреди ни да се обрне внимание. Но, научниците беа свесни дека и заразата со ХИВ започнала така, па и неодамнешната коронавирусна зараза. Постојано следење беше клучот за решение.
На прв поглед, тоа беше обична вирусна болест: висока температура, потење, треска … сè додека во еден миг болните не почнуваа да се однесуваат како да се — пијани! Најпрвин видливо возбудени, викаа на цел глас, пееја, врескаа несфатливи глупости, прегрнуваа едни со други, креваа десна рака со озарени лица. Всушност, еден помлад научник, на шега, рече дека нивното однесување повеќе наликува на резултат на групна психоза, отколку на групна вирусна болест. Но, постарите колеги на кризен состанок само го погледнаа строго.
Се чинеше, заклучија, дека треба да се издвојат специфични симптоми што вирусот ги предизвикува и поради кои болните се однесуваат поинаку од обичните вирусни болести или, да речеме, од ХИВ и корона кои се карактеризираат со општа слабост на организмот.
Така прилично брзо утврдија дека заразата започнува со:
1. Одреден пејач / песна која предизвикува возбуда и атмосфера на заедништво;
2. Потоа носење облека во црна боја со специфични историски, денес забранети, обележја од времето на фашистичката НДХ (1941–1945), комбинирано со црковни симболи како крст, меч, штит, пламена бакља, различни историски личности како и религиски икони;
3. Сето тоа кулминира со извици кои пациентите ги нарекуваат поздрав од истиот историски период — „За дом спремни!“ (еквивалент на Sieg Heil). Некои од научниците, особено оние помалку искусни, беа најмногу фасцинирани што се работи за повици, поздрави и песни кои ја слават Втората светска војна!
Покрај тоа, најважната забележана карактеристика на болеста беше:
4. Групирање, собирање, потреба да се вика и „поздравува“ во група, никогаш сам. Болни лица што страдаат од овој чуден вирус најсилните напади секогаш ги добиваат во група. Како да им е полесно колективно, а не поединечно, да ја искажат необичната особина на болеста — исклучително повисоко емоционално состојба.
Ова беше важно, заклучија, бидејќи предизвикувањето емоционален транс, привремен, а понекогаш и долготраен — е нејзина главна видлива манифестација.
До такви заклучоци научниците дојдоа, секако, набљудувајќи неколку настани во текот на летото. Според сѐ, пресудниот настан во ширењето на заразата беше концертот на Хиподромот на 5 јули, од извесен пејач Марко Перковиќ (познат како Томпсон, по тип на оружје). Тие темелно ги проучија снимките и ги слушнаа бројните сведоштва. Тоа беше голем настан на кој се собра огромна маса — стотици илјади, главно млади, облечени во црно, со забранети симболи — кои во таа жешка вечер на концертот влегоа во транс, се прегрнуваа, повикуваа „За дом спремни“ и покажаа сите други карактеристики на заразата.
Во еден миг, при проучувањето, научниците се посомневаа дека можеби станува збор за религиозен феномен, поради тоа што на тој концерт на сцена се појави и католички свештеник кој се молеше, а исто така се појавија лик на Дева Марија, крст и круна – сите составени од светлечки дронови на небото. Дали е тоа некаков вид религиозна лудост, позната уште од средниот век?
Дали е тоа некаков вид религиозна лудост, позната уште од средниот век? Тоа се оправдани прашања, особено кога се покажа дека концертот не беше единствената масовна манифестација на треската, туку само почеток. Следуваше концерт во Сињ, исто така со повеќе од сто илјади луѓе — маса во црно, како и во Загреб — а потоа за неколку дена се манифестира на фудбалски стадион во Сплит, каде илјадници навивачи во единство извикуваа забранет поздрав „За дом спремни“.
Вирусот очигледно ги зафатил и другите делови од земјата, токму како што научниците стравуваа. Сепак, по неколку недели тие сфатија за што станува збор: под дејство на вирусот, симпатиите кон минатото (односно НДХ и усташите) се поистоветуваат со љубовта кон татковината или патриотизмот, како што тоа се нарекува во хрватскиот новоговор.
И така, новиот вирус конечно доби име — хрватски усташки вирус или HUV.
Бидејќи некои од заклучоците на научниците протекоа во јавноста, имаше од оние во земјата и во странство што беа фасцинирани и се обидуваа да разберат за што станува збор. Кога посетителите на концертите и натпреварите истакнуваат фашистички симболи во моменти кога целиот останат свет слави 80 години од победата над фашизмот, јасно е дека тоа е нарушена состојба. Некои опозициски коментатори дури сугерираа дека ова нарушување е исклучително ретка масовна појава на т.н ретро свест. За споредба, еден човек напиша за германските весници: „замислете дека денес во Берлин на концерт се собрале неколку милиони луѓе што викаат Зиг хајл. Не само што полицијата, туку и психијатриските институции би имале полни раце работа. Но, во малата туристичка земја тоа не е сигнал за тревога.
Домаќините или стравуваат од заразата или молчат од шок, а странците, секако, тоа не го гледаат и не го препознаваат.“
Од каде токму сега се појави овој вирус — тоа прашање се појави на социјалните мрежи. Интернетската битка меѓу усташите и партизаните, како што популарно се нарекува ова препукување, не е нова — трае десетлетија, но сега доби нов замав. И самиот прв претседател на новата Хрватска, Фрањо Туѓман, се мачеше со прашањето како да ја темели новата држава врз единствената што Хрватите ја имале — но таа, пак, била фашистичка? Особено доколку се знае дека Хрватите биле иницијатори и најбројни учесници во антифашистичкото партизанско движење, вклучувајќи го и самиот Туѓман. Така што, во Уставот стои дека темел на новата држава е — антифашизмот! Од друга страна, тоа беше време кога од различни причини треба брзо да се отфрли социјализмот и црвената ѕвезда.
На Хрватска ѝ се случи тоа што Втората светска војна никогаш не престана. Таа продолжи и во војната во деведесетите, кога некои доброволни единици беа именувани по злосторници од НДХ, кога „За дом спремни“ стана нивен поздрав, подоцна делумно легализиран (воведена е т.н. двојна конотација) — и кога учеството на радикалната десница во актуелната влада беше знак за оживување на најлошото во хрватската минатост.
Следуваа многу објаснувања што може да се сведат на тоа дека усташоидното однесување се смета за знак на антијугословенство и антикомунизам. Минуваа недели, летните жештини траеја, туристите сѐ повеќе доаѓаа, а бранот на симтоми на HUV, за очајот на научниците, се ширеше во разни насоки. На пример, помеѓу политичарите од десницата, партнери во владата нарекувана централна. Само неколку дена по концертот, неколку радикални десничари во парламентот подигнаа рака во фашистички поздрав. Неказнето. Дури и на прв поглед рационалниот, умерен премиер објасни пред медиумите дека забранетиот поздрав е само дел од песната MPT и како таков не е важен. И појасни дека се повикува на фантастичната двојна значење. И додека научниците го набљудуваа до кој степен вирусот ќе ја зафати политичката елита и дали постои лек (дали воопшто треба лек, се запрашаа некои), опозициската јавност јасно виде дека премиерот го омаловажува случајот бидејќи е уверен дека контролира ситуацијата.
Потоа беше вака: логично, научниците поставија прашање што ако болеста се прошири толку што ќе го зарази доволен број на луѓе — ако симптомите толку се укоренат што станат подносливи и се толерираат и од оние што би биле отпорни и незаразени — дали тоа уште може да се смета за болест? Или барем дали болеста да се нормализира, така што ќе се трансформира, како што се случува со некои видови рак, во состојба — како што предложија на надлежните. Тие дојдоа до исклучително важен заклучок, особено за посетителите и странските туристи, како и соседните земји: HUV е болест која потекнува од специфични историски и политички околности и напаѓа само Хрвати. Беше многу чудно некој Швеѓанец, Србин или Словенец да се разболи од неа. Од таа гледна точка, болеста е барем ограничена и изолирана на Хрватска и областите во соседните држави каде тие живеат, како и на дијаспората.
Предлогот дека веќе широко распространетата болест да се смета за состојба беше со ентузијазам прифатен од авторитетите. Нормализацијата, односно ширењето на олеснетите манифестации на HUV, следеа побрзо отколку што научниците од ХИЗБ и дел од јавноста очекуваа.
Тоа го поддржаа и речениците речиси пророчки кои, после концертот на MPT, неформално ги изговори министерот за одбрана, откако призна дека и сам на концертот гласно го поздравил забранетиот „За дом спремни“:
„Ова не беше обичен концерт. Ова е нешто многу повеќе од концерт. И во овој момент некои работи неповратно ќе почнат да се менуваат во политиката и генерално во општеството — во цела Република Хрватска, во хрватската свест и хрватскиот народ.“
Неговиот став не го споделува оној дел од јавноста (поголем? помал?) кој се противи на изедначувањето на патриотизмот со величањето на НДХ. Нормално е да не се сите патриоти и поддржувачи на усташите, но што да се прави кога во горештините на летото вирусното усташољубие се наметна како мерка на патриотизам, односно како мерка на хрватство?
Постојат граѓани кои се прашуваат колку сериозна е таа состојба? Дали можеби политичарите и граѓаните на оваа малечка земја што сакаат концерти, натпревари и воени паради, сакаат да вратат на власт некаква своја форма на НДХ?
Нормално е да не се сите патриоти и усташољупци, но што да се прави кога во горештините на летото вирусното усташољубие се наметна како мерка на патриотизам, односно како мерка на хрватство?
Се знае дека многумина не кријат дека сакаат „чиста држава“ без имигранти со потемна кожа, легални или нелегални, да не зборуваме за Србите. Но би било претерано да се заклучи од тоа дека HUV може да произведе нешто слично на она што стои во уводникот (потпишан „Поглавник“) на првиот број на „Усташа“ од февруари 1932, каде што стои дека: „во борба за свети цели сите средства се дозволени, дури и оние најстрашните. Ножот, револверот, митралезот и пеколниот агрегат се идоли, тие се ѕвона што ќе ја најават зората и воскресението на Независната Држава Хрватска“.
Независната држава е остварена, останува остра идеолошка поделба меѓу граѓаните — која туристите (а туризмот е главна стопанска гранка за среќа), не ја претчувствуваат. За иднината на заразата научниците од почетокот на приказната не сакаат да зборуваат. Тие велат дека предвидувањата се неoзбилни и дека е доволно да се знае дека секој вирус може да мутрира или да се „скрие“ до поволни услови. Но политичките и другите последици од болеста воопшто не ги интересираат овие експерти за ширење заразни болести.
Сепак, за многумина познавачи и набљудувачи од страна, токму оваа болест беше уште еден доказ дека многу граѓани на оваа туристичка држава живеат во минатото и дека постари и понови војни, во некаков облик, сѐ уште живеат во Хрватска.
Колумната на Славенка Дракулиќ е објавена во рамките на проектот „На балконот на Балканот“ на порталот AirBeletrina од Словенија, што поттикнува меѓукултурен дијалог и ја јакне соработката помеѓу творци, институции и држави на поранешна Југославија. Проектот не е носталгичен ни ориентиран кон минатото, туку е насочен кон сегашните околности и особено на промислување за иднината, бидејќи сака да придонесе кон што похрабар развој на регионот. Спроведувањето на проектот го поддржува Министерството за надворешни и европски работи на Република Словенија.
Фото: Андраш Гомбач
